Şeriyye Sicillerinde Kayıtlı Oflu Din Adamları

Şer'iyye Sicilleri, Osmanlıların son zamanlarında tutulan ulemâ dosyaları ve bibliyografilerinin bulunduğu arşiv ve belgeleri içeren bir arşivdir.Buradaki kayıtlar altı bin adetten fazla dosya ve sekiz biyografi ve bilgi defterinden oluşmaktadır.Oradaki liste incelendiğinde Trabzon Of kazasına (Günümüzdeki Of, Çaykara, Hayrat ve Dernekpazarı ilçeleri) ait 28 dosyanın varlığı görülmektedir. Bu dosyadaki 28 Oflu din adamı ve üst düzey devlet görevleri ile ilgili kayıt bilgileri şunlardır:

ŞER'İYYE SİCİLLERİNDE KAYITLI OFLU DİN ADAMLARI
Şer'iyye Sicilleri, Osmanlıların son zamanlarında tutulan ulemâ dosyaları ve bibliyografilerinin bulunduğu arşiv ve belgeleri içeren bir arşivdir. Bu arşiv günümüzde İstanbul Müftülüğü'nün Süleymaniye Camii yanındaki binalarına bağlı Şer'iyye Sicil Arşivi odalarında bulunmaktadır. Bu odalarda bizzat Osmanlı padişahlarından II. Abdülhamit Han'ın kendi elleri ile yaptığı oyma ve sanat harikası dolaplarda altı bin adetten fazla dosya ve sekiz biyografi ve bilgi defterinden oluşmaktadır. Buradaki dosyaların bir kısmı Osmanlı Meşihat Dairesi'nin dağıtılması ve ilmiye mensuplarının farklı bakanlık ve dairelere dağıtılması üzerine dosyalar da oralara gönderilmiştir. Bunlar arasında Diyanet İşleri Başkanlığı, Darülfünun, Emekli Sandığı ve Adalet Bakanlığı gibi birimler vardır. Buralara giden Osmanlı ulemâsının bilgilerine ulaşmak mümkün olmamıştır. Ancak İstanbul'daki Şer'iyye Sicilleri incelendiğinde burada 6386 adet dosyanın olduğu görülmektedir.
Bu arşivlerden yararlanma oranı çok azdır. Bu konu ile en kapsamlı çalışmayı yaklaşık 25 yıl önce bu arşivlerde (beş yıl görevli olarak) çalışan Çaykaralı Sadık Albayrak, yapmıştır. Albayrak bu çalışmalarını beş ciltlik ''Son Devir Osmanlı Ulemâsı'' adlı kitapta toplamıştır. Arşivde çalışmak isteyenler için bu çalışma temel kaynak olmuştur. Bu çalışmaya dayalı olarak kataloglar hazırlanarak araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Bunun dışındaki kaynaklardan biriside 1998 yılında Hümeyra Zerdeci'nin hazırlamış olduğu ''Osmanlı Ulemâ Biyografilerinin Arşiv Kaynakları'' (Şer'iyye Sicilleri) adlı yüksek lisans tezidir. Bu kaynak kitapta Şer'iyye sicillerindeki 6386 adet dosyanın bilgilerinden dosya numarası, adı, baba adı, varsa doğum yeri, doğum ve ölüm tarihleri verilmiştir. Oradaki liste incelendiğinde Trabzon Of kazasına (Günümüzdeki Of, Çaykara, Hayrat ve Dernekpazarı ilçeleri) ait 28 dosyanın varlığı görülmektedir. Bu dosyalardan bir kısmı Sadık Albayrak'ın ''Son Devir Osmanlı Ulemâsı'' adlı kitabında yer almaktadır. Tamamı ise tarafımızdan hazırlanan ''Oflu Hoca İmajı Veren Din Adamları'' adlı çalışmada yer almaktadır. Bu kitaptaki Oflu ulemânın biyografileri, 1998 yılında Hümeyra Zerdeci'nin hazırlamış olduğu ''Osmanlı Ulemâ Biyografilerinin Arşiv Kaynakları'' (Şer'iyye Sicilleri) adlı yüksek lisans tezi temel alınarak yazılmıştır. Bu dosyadaki 28 Oflu din adamı ve üst düzey devlet görevleri ile ilgili kayıt bilgileri şunlardır:
1- 46 nolu dosyada Mehmet Kamil Efendi: Baba adı, Mehmet Efendi, Doğum Yeri Of, Doğumu ve ölümü 1250-1326 R, Görevi: Rumeli Kazaskeri
2- 276 nolu dosyada Abdülhakim Hilmi Efendi: Baba adı, Mustafa, doğum yeri Of. 1259 H. Doğumlu. Bayburt Naibi
3- 283 nolu dosyada Mustafa Zühtü Efendi: Of Çaykara doğumlu olup baba adı Mehmet Efendi'dir. 1262- 1327 H. yılları arasında yaşamıştır. Kırkkilise Naibi olmuştur.
4- 284 nolu dosya İsmail Efendi: Mustafa Efendi oğlu Of doğumlu. 1267 H. Doğumlu. Refahiye naibi olmuştur.
5- 294 nolu dosyada Yusuf Ziyaeddin Efendi: Of doğumlu. Kadızadelerden Hüseyin Efendi'nin oğludur. 1257 H. Doğumludur. Kığı Naibidir.
6- 304 nolu dosyada Abdülhamit Hilmi Efendi: Hasan Fehmi Efendi oğludur. Of doğumludur. 1284H- 1330R doğumludur.
7- 544 nolu dosyada Ali Şükrü Efendi: Mustafa Efendi oğlu olup Of 1278 H . yılı doğumludur. Tortum Kazası Müftüsü idi.
8- 587 nolu dosyada Mehmet Şerif Efendi: Baba adı Hacı İbrahim Salih Efendi'dir. Of Çaykara doğumludur. 1293- 1331 H. yılları arasında yaşamıştır. Bayezid müderrisi idi.
9- 639 nolu dosyada Numan Efendi: Baba adı Mahmut olup 1276 Of doğumlu idi. Priştine müftüsü idi.
10- 755 nolu dosya Mustafa Tevfik Efendi: 1260 H. yılında Of'ta doğmuş olup babası Hüseyin Efendi'dir. Kuşadası naipliği yapmış olup 1333R. yılında ölmüştür.
11- 788 nolu dosya Hüseyin Sırrı Efendi: baba adı Mustafa Efendi olup 1293 H. yılında Of'ta doğmuştur. Karaburun müftüsü idi.
12- 867 nolu dosya Hasan Fehmi Efendi: 1267 H. yılı Of doğumlu olup Meclis-i Meşayih azasındandır. Dosyasında tercümei hali yoktur.
13- 1019 nolu dosyada İsmail Efendi: Yusuf Ziya Efendi'nin oğlu olup Of- Çaykara doğumludur. Gevaş naibidir. Şer'iyye Sicilleri Biyografi defterlerinden 5. cilt 126/1. sayfada hakkında çok kısa bilgi vardır.
14- 1823 nolu dosyada Mehmet Bahaeddin Efendi: Of Çaykara 1279 R. yılı doğumlu olup babası Süleyman Efendi oğlu Mennan Efendi'dir. Midye müftüsüdür.
15- 1919 nolu dosyada Hüseyin Hüsnü Efendi: 1259 H. yılı Of doğumludur. Babası Beyzade Mustafa Efendi'dir. Ordu naibidir.
16- 2395 nolu dosyada Mehmet Kamil Efendi: 1293 H. yılı Of doğumlu olup babası Ahmet Efendi'dir. Erbaa Eytam müdürüdür.
17- 2431 nolu dosyada Mehmet Lütfü Efendi: babası Ahmet Tahir Efendi olup Of 1277 H. Doğumludur. Hafik Mahkeme-i Şer'iyye Muhzırı idi.
18- 2442 nolu dosyada Hüseyin Efendi: 1270 H. yılında Of'ta doğmuştur. Babası Mehmet Efendi'dir. Of Müftüsü idi. 1337 R. yılında ölmüştür.
19- 2456 nolu dosyada Kamil Efendi: babasının adı Mustafa Efendi olup 1288 H. yılında Of'ta doğmuştur. Maçka Müftüsü idi.
20- 2507 nolu dosyada Ahmet Ziyaeddin Efendi: Babası Hacı Mehmet Efendi'dir. 1303 H. Of doğumludur. Sürmene Mahkeme-i Şer'iyye kâtibi idi.
21- 2520 nolu dosyada Rıfat Efendi: Mustafa Efendi oğlu Of Doğumlu olup 1294 H. Doğumludur. Of Mahkeme-i Şer'iyye mahkemesinde çalışmakta idi.
22- 2521 Safvet Efendi: Mustafa Efendi oğlu olup Of 1300 H. yılı doğumludur. Of Mahkeme-i Şer'iyye mahkemesinde çalışmakta idi.
23- 2522 nolu dosyada Tayyib Efendi: Ali Rıza Efendi oğlu olup 1301 H. yılı Of doğumlu idi. Of Mahkeme-i Şer'iyye mahkemesinde çalışmakta idi.
24- 2524 nolu dosyada Abbas Efendi: Ömer Efendi oğlu olup 1290 R. yılında Of'ta doğmuştur. Of Mahkeme-i Şer'iyye mahkemesinde başkâtip olarak çalışmakta idi.
25- 3349 nolu dosyada Mustafa Efendi: Süleyman Efendi oğlu olup 1280 H. yılı Of doğumludur. Kandıra Eytam Müdürü idi.
26- 3571 nolu dosyada İsmail Efendi vardır. Doğumu Of olup baba adı ve doğum tarihi yoktur. Kayıtlarında tercüme hali yoktur. Sadece dersiam olduğu yazılıdır.
27- 3644 nolu dosyada Hüseyin Kazım Efendi: İzzet Efendi oğlu olup Of kazasında 1302 H. yılında doğmuştur.
28- 3870 nolu dosyada İbrahim Efendi: Ahmet Efendi oğlu olup 1292 H. yılında Of'ta doğmuştur. Ayvacık Mahkeme-i Şer'iyyesinde kâtiplik yapmakta idi.
Sonuç olarak diyebiliriz ki; Şer'iyye Sicillerindeki 5692 dosyadan 28 adeti Of kazasında doğmuş olanlara ait dosyalardır. Bu dosyaların bazılarında, tercüme-i hal diye adlandırdığımız, kişinin kendi yazdığı biyografisi vardır, bazılarında da yoktur. Bu nedenle bazılarının doğum tarihleri bilinmesine rağmen bazılarında doğum tarihleri hakkında bilgi yoktur.
Haşim Albayrak  Araştırmacı Tarihçi - Yazar