.

                    TÜRK TEZLERİNE GÖRE HEMŞİNLİLER

     Türk tezlerinin temelinde Fahrettin Kırzıoğlu’nun bilgileri temel olmaktadır.Onun  19 Aralık 1986 yılında Rize’de verdiği “Milli Tarihimizde Rize Bölgesi” adlı konferansta “Hemşinliler” ile ilgili söyledikleri özetle şunlardır:

“M.S. 623 yıllarında Hamam Beğ idaresindeki “Amaduni” adlı Oğuz  Oymağı’nın Ateşe tapan sasanilerden kaçarak, Rize doğusuna yerleşmesi öncesinde; burada kendilerinden önceki Oğuz asıllı olan ve Büyük İskender’in Hindistan Seferi sırasında aldığı, Horasan’dan kovduğu Partlı / Arşaklı kolu vardı.Bunlar Amadan / Hamadan’a yerleşmişlerdi.360 yıl orada kalan Türkleri, “Armenya = Yukarı eller” kralı Ardaşeş / Aksidares (M.S. 100-113 ) Amaduni (Amadanlı ) adıyla ülkesine getirerek, Revan / Erivan’ın batısındaki Alakes / Arakas dağına yerleştirerek beğlik haline getirmişti.

Horasan’dan gelme Arşaklıların Suren /Pahlav kolundan Anak adlı Pirens oğlu Aziz Grigor, 301-306 yıllarında Küçük Arşaklılar ülkesini resmen Hıristiyanlığa sokarken Amaduni beyleri de Hıristiyan olmuştu.Ancak bu boyun mensupları, Sasanilerden kurtulmak için Hamam idaresinde aileleriyle birlikte Hıristiyan Bizans toprağı Rize bölgesine göçüp “Dampur” denilen yıkık kasabayı imar ederek, buraya beğlerinin adıyla Hamam-a Sen /Şin adını verdiler. “Hamam’ın abad ettiği / yaptığı” anlamına gelen bu addan dolayı o bölgeye yerleşenlere Hemşinliler deniliyordu.Bunlar, genelde İspir ve Erzurum’un Müslüman Türklerin eline geçmesinden,onlarla yakın ilişkide olduklarından kolaylıkla Müslüman olmuşlardı.Osmanlı Vergi defterleri olan Tahrir defterlerinde bunlara “Müselman-i Kadim” (1461 yılı fetih öncesi eski Müslümanları ) deniliyordu.Komşuları “Lazluk” takilere ise,Müselmani Cedid (Yeni Müslümanlar ) denildiği, belirtilmiştir.

1080 yılında, 80 bin obalı (çadırlı) Çepni Türkmenlerinin yerleşmesi,1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’nun kapılarının Türklere açılması doğrultusunda Erzurum’u merkez yaparak kurulan Saltuklu Emirliği’nin aldığı topraklar arasında Rize ve çevresi de vardı.1080 yılı yazında ise Danişmentlü Yürkmenlerinden olan Sülü Beğ, Türkmen Kürtün oymağını,Harşut çayı boyuna yerleştirirken, 80 bin obalı Çepni adlı Türkmen boyu da Trabzon-Rize kesimine yerleşti.1085 yılında Danişmentli Sülü Beğ,Çoruk ağzındaki kıyılara hakim olduğundan “Emirül Sevahil” (Sahillerin Emiri/ beyi) ünvanı ile anılıyordu.

11. ve 12. yüzyıllarda Rize ve çevresine Kıpçaklı Ortadoks Kumbasar oymağının ve Orbelyanlardan bir kolun Trabzon İmparatorluğu’nun koruyucu askeri olarak  yerleşmesi ile bölge yeni bir Türk yoğunluğa sahne olmuştur.Ancak bunların gelmesi ile bölgedeki Müslüman nüfusun güçlük çektikleri de bir gerçektir.

Yukarıdaki bilgilerden çıkan sonuca göre; Rize-Hemşin çevresine yerleşen ve geldiği yerde Ermenice konuşan Hıristiyan Türklere, daha sonra çok kalabalık başka bir Türk grubun katılması ve bunu 11. ve 12. yüzyıllarda Kıpçak Türkleri (Hıristiyan) katılması, bölgenin tamamen Türkleşmesini sağlamıştır.Bunlara Osmanlı fethinden sonraki Türk yerleşmesinin de eklenmesi ile bölgedeki azınlıkların oranlarının düşmesine ve etkinliklerinin yitirilmesine neden olmuştur

 

GÜRCÜ ETKİNLİKLERİNE EK OLACAK

      Doğu Karadeniz’deki Köy adları içerisinde 1933 tarihli eski isimlerine göre olanlar ile ilgili olarak Türkiye’deki Gürcülere hitap eden Çveneburi dergisinin Sahibi ve sorumlu Müdürü Osman Nuri Mercan ile birlikte yaptığımız çalışmalar sonucu Gürcü manaları olan köyler ile ilgili bilgiler aşağıdadır:

 

    İLİ                İLÇESİ        ESKİ KÖY ADI      KÖY ADININ MANASI

Artvin              Merkez            Angliya                         Anglia= espritüel, komik

Artvin              Merkez            Berta                             Din adamı

Artvin              Merkez            Cora                              Ağaçtan oyularak yapılan su kabı

Artvin              Merkez            Şavgüler                        Kara yürekli, taş yürekli

Artvin              Merkez            Tihlizar                         Toprak çan

Artvin              Merkez            Varthel                          Elin bulunması

Artvin              Merkez            Varziya                          Bağlık

Artvin              Merkez            Miskar                           Üç kapılı yer

Artvin              Borçka            Dampal                           Dampali= çürük

Artvin              Borçka            Çhala/ Düzköy                Batak yer

Artvin              Borçka            Gogliyat                          Goglieti= Gogli’nin yeri

Artvin              Borçka            İbrika                               İber/ Gürcü’lerin yeri

Artvin              Borçka            İremit                              Geyiklerin yeri

Artvin              Borçka            Maradit                            Sonsuzluk yeri

Artvin              Borçka            Mindiyet                          Mindieti= Arzu, dilek yeri

Artvin              Borçka            Sabaür                              Sabauri= Saba’ların yeri

Artvin              Borçka            Samihrev                         Üç vadi

Artvin              Borçka            Sanatev                            Ekilmiş yer

Artvin              Hopa              Yakovit                            Yakoveti= Yakob’un yeri

Artvin              Şavşat             İmarhav                            İmerhevi= Öbür vadi

Artvin              Şavşat             Ahaldaba                         Yeni köy

Artvin              Şavşat             Seshlavur/ Tseshlavuri    Ateşin bulunduğu yer  

Trabzon           Akçaabat        Satari                                Odun veya tomrukların kaydırıldığı oluk

 

       Osman Nuri Mercan’ın ifadesine göre ayrıca 1933 yılındaki Türk idari taksimatına dayalı olarak; Artvin Merkez’deki Anagert,Ardamuç (Ardanuçi), Beşavul,Binat, Boselt, Daba, Danzot, DiyarkerMüç, Dolishana, Goraşet, Gurcan, Hertvis, Heva (Hebaz/ heva), Karsiniye, Kartla, Kılarceti, Konzun (Korzul), Kuvarshan (Kuvarahana), Mamasında (Mamazminda), Longöthan (Longothana), Nacviyon (Nacviya), Obiza (Opiza), Orcuk (Orcohi), Ortiz (Ortisi), Sakara (Sahara), Sivet (Şiveti), Solyana (Tsoliana), Usot (Usoti), Zekeriya (Zakaria), Artvin Borka ilçesinde Aduya (Aduca), Aravet (Araveti), Banakna, Bezneul, Çikatvet (Çihuveti), Efrat (Eprati), Gurbin (Gurbini), Kasmet (Kasmeti), Klastor (Klaskuri), Kordet (Gordeti), Kuvamçiret (Kvamçireti), Macahel (Macaheli), Murğivert, Ohercin, Porsit, Zanzul;Artvin Şavşat ilçesine bağlı; Zibet (Cevizli), Havzoril (Çağlayan), Çartulet (Çamlı), Sorsel (Çavdarlı), Sürevan (Dutlu), Zakiyat (Maden),Diyaban (Meydancık), Meyra/Meria (Veliköy),Marmanelis (Yavuzköy), Rabat (Yeniköy), Rize Hopa ilçesine bağlı; Arhavi (Arhva), Çampet, Lome, Mushara, Pilarket, Sühület; Trabzon Akçaabat ilçesine Cahori,Koçli ,Trabzon Of ilçesine bağlı Zikalı,Giresun Merkez ilçesine bağlı Cindi,Alucra ilçesine bağlı Parak/Parah, Giresun Görele ilçesine bağlı Heri, Himatlı (Karadere), Gümüşhane ili Merkez ilçeye bağlı Perek,Tembeda; Gümüşhane Kelkit’e bağlı; Dölbet, Gevezit, Sarpı; Bayburt’a bağlı Çerçi, Ergi, Erginis, Hardişi,Hereverti, Kontolot köylerinin kelime kökleri itibarıyla Gürcüce olmaları gerektiğini ancak günümüzde kullanılan basit Gürcüce sözlüklerde bu adların yer almadığını fakat daha teknik ve akademik sözlüklerde manalarının bulunabileceğini belirtir.   

Çveneburi Dergisindeki bir yazı kısaca şöyledir: (1)

“KIPÇAKLAR NEREDE ?

       “Rusların artan baskısı karşısında,Kıpçak başbuğlarından Atrak, 1118 yılında damadı Gürcü kralı David II. nin daveti üzerine büyük bir Kıpçak grubu ile Gürcüstan’a gitti. Gürcü kralı bu Kıpçaklardan 40.000 kişilik bir süvari kuvveti teşkil ederek,Türkiye Selçukluları’nın saldırılarına karşı koyduğu gibi, Şirvan, İran ve Ermenistan’a başarılı seferler yaptı.

   Selçukluların karışık durumundan istifade etmek isteyen Gürcü kralı Davit, kayınpederi olan Kıpçak başbuğu Atrak’ın Kıpçak kuvvetleri sayesinde, bir istila hareketine girişerek, Gence kapılarına kadar gelmiş, bu bölgede yaşayan göçmen Türkmenlerin kütle halinde Anadolu’ya göç etmelerine sebep olmuştur.

   Tblisi merkezli Gürcü krallığının emrindeki Kıpçaklar topyekün Batumi’ye mi yerleşitiler. Elbette ki hayır, onlar damatları kral David’in başkenti Tbilisi ve civarındaki Gürcüler’le kaynaşarak Doğu Gürcüleri’nin içinde eridiler. Batumi ve çevresi için ise bu söylenemez.

  Bir kısım Gürcü Müslüman oldu bir kısım Türk’de Hiristiyanlığı seçti. Bu iki millet birbirleriyle evlilikler yaptı karıştılar. Gürcüler ve Türkler tartışmasız fiilen kardeştirl”

     Gürcüler ve Türkler, tarih boyunca birbirleriyle ilişkileri çerçevesinde genelde iç içe yaşadılar.Gürcü krallıklarında Türkler, en yüksek mevkilere çıkarak, çok uzun süre ordularının başkomutanlıklarını yaptıkları gibi Osmanlılarda da Gürcü kökenli Gürcü Abünnebi Paşa, Gürcü İbrahim Paşa, Veziri azam Gürcü Mehmet Paşa gibi bir çok vezir ve paşa vardır.Hatta Bolşevik ihtilali döneminde kurulan bağımsız Gürcü Cumhuriyeti’nin ilk başbakanı Jordan , Kıpçak kökenli bir Gürcü değil midir? Ancak burada Gürcü derken bazen Ahıska Türklerini de bu gruba katan kaynaklar vardır. Neyse günümüzde Gürcüler ile Türkler, birbirlerine çok yakın iki dost millettir. Birbirlerinin toprak bütünlükleri ve bayraklarına saygı duydukça bu dostluk güçlenerek artacaktır.

( 1 ) Fevzi Çelebi, Mesele Ne ? , Çveneburi Kültürel Dergi, sayı 42, 2001 / 4, Aralık 2001, sf.5
 

BİBLİYOGRAFYA 

Adem Işık, Antik Kaynaklarda Karadeniz Bölgesi, 2001 Ankara

Veli Sevin, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Cilt 2, Frigler Maddesi, İst. 1985

Ayhan Sarıhan, “Yorgo Emmi” ,Kültür Bakanlığı Yayınları,Ankara 2002

Bahaeddin Yediyıldız,Ünal Üstün, “Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları-I- 1455 Tarihli Tahrir Defteri,Ankara1992,sf.XXV

T.Tankut Soykan,Osmanlı İmparatorluğu’nda Gayrimüslimler,İstanbul 2000

Erol Anar,Öte Kıyıda Yaşayanlar (Azınlıklar Yerli Halklar ve Türkiye ), İstanbul 1997.

Dr.Gergios Nakracas, Anadolu ve Rum Göçmenlerinin Kökeni, (Çev:İbram Onsunoğlu), İstanbul Şubat 2003

Peter Alford Andrews, Türkiye’de Etnik Gruplar

Hayri Ersoy, Abazalar Üzerine Tarihçe, Kafkasya Yayınları, 1997, Sayı 1, sf. 37

Doç. Dr. M. Metin KARAÖRS, Kuzeydoğu Anadolu (Trabzon ve Yöresi) ve Batı Rumeli Türk Ağızlarının Ortaklığı ve Akrabalığı, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Trabzon 1988, sf. 89-97

Muhammed Vanişli – Ali Tandilova, Lazların Tarihi, Çevr. Hayri Hayrioğlu, İstanbul 1992, Ant Yayınları

Strabon, Coğrafya (Geopraphic), (Kitap XII, XIII, XIV Anadolu), Çevr. Prof. Dr. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul

Thomas S. Brown – Anthony Bryer – David Winfield. Cities of Heraklius, Byzantine and Modern Greek Studies 4, 1977

Haşim Albayrak, İslamiyet’ten Önce Doğu Karadeniz’de Türk İzleri, Konuşan Karadeniz Dergisi, Mart 1988, İstanbul, Sayı 3, sf. 17

P. Minas Bıjışkyan, Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafyası 1817, 1819, Tercüme ve Notlar: Hrand D. Andreasyan, İstanbul Edebiyat Fakültesi Yayınları, No: 1311, İst.

Haşim Albayrak, Fıkralarla Konuşan Karadeniz, İst. 1991

Haşim ALBAYRAK,  “Doğu Karadeniz İnsanlarının Kafkasya İnsanlarıyla Ortak Yönleri”

Haşim ALBAYRAK, Pontus Türktür, Of’un Sesi Gazetesi, Sayı:3,Aralık 2002

Mahmut Goloğlu;Trabzon Tarihi,Ankara 1975

Hayri Ersoy-Aysun Kamacı,Çerkes Tarihi,İstanbul1992

Ali İhsan Aksamaz, “Kafkasya Kültür Kökenli Bir Topluluk: Lazlar”, Kafkasya Yazıları, Sayı 1, 1997, sf. 14

Nodar Lomouri, (Çev. A. İhsan Aksamaz), “Lazika Krallığı’nın Tarihi”, Tarih ve Toplum, Mart 1996

Prof.Dr.Tuncer Baykara,Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I,Ankara 2000

A.Mican Zehiroğlu, “Laz” Teriminin Etimolojisi ve Tarihsel Evrimi Üzerine... (1), Kafkasya Yazıları, Yıl 2, Sayı 5, İstanbul 1998, sf. 82-83

Lord Kinross, Within the Taurus, Journey in Asiatic Turkey, London 1970

Hills, D. My travels in Turkey, London 1964,

Mahmut Goloğlu, Anadolu’nun Milli Devleti Pontos, Ankara 1970

Rudiger Bennighaus, Lazlar, (Peter Alford Andrews, “Türkiye’de Etnik Gruplar” adlı kitabın 311. sf.da başlayan makale) sf. 317

Evliya Çelebi Seyahatnamesi

Yorgo Andreadis, Temel Garip ( Todoron ), Çeviri: Sema Sandalcı, İstanbul 1998

Yorgo Andreadis, Tolika (Bacikam al beni ), Türkçesi: Tanju İzbek, İstanbul 1999

M. Recai Özgün, Lazlar, İst. 1996

Ogni Dergisi, Sayı 3

Muhammed Vanilişi – Ali Tandilova, Lazların Tarihi, İst. 1992, Çev. Hayri Hayrioğlu

P. Alford Andrews, Türkiye’de Etnik Gruplar, Çevr. Mustafa Küpüşoğlu, Wiesbaden 1989, Ant Yayınları, Tüm Zamanlar Yayıncılık

Rudiger Bennighaus, “Fehot”, Folklor Eğitimi ve Halk Oyunları Topluluğu Yayını, Köln 1988

Yeni Yüzyıl Gazetesi,4 aralık 1996 tarihli gazete 2. sayfadaki “Karadeniz Uşakları”adlı yazı dizisi

Türk Ansiklopedisi (Milli Eğitim Bakanlığı), “Lazlar” maddesi,Ankara1975,C.22,sf.498

Prof.Dr.Orhan Türkdoğan, Etnik Sosyoloji, İstanbul 1999

A.N.Kurat, Türkiye ve Rusya, Ankara1990

Dr.Ali Güler, Rakamlarla Türkiye’de Azınlıklar, Ankara 2001

Levon Haçikyan, Hemşin Gizemi, (Hemşin Ermenileri Tarihinden Sayfalar), Çeviri Bağdik Avedisyan, İstanbul 1997

Bilge Umar,Türkiye’de Tarihsel Adlar,İstanbul 1992

 Prof.Dr.Yavuz Ercan,Osmanlı İmparatorluğunda Bazı sorunlar ve Günümüze Yansımaları”,Ankara 2002

Bilge Umar, Türkiye Halkının İlkçağ Tarihi I, Ankara 1991

Bilge Umar,İlkçağda Türkiye Halkı,İst.1999

Bütün Dünya 2000 dergisi,Başkent Üniversitesi Kültür Yayını (Yaşar Öztürk’ün yazdığı “Amazonlar..”adlı makale),Ağustos 2001,sf.67-70.

Büyük Larousse (Milliyet), Cilt 13

Büyük Larousse, A.g.e. Kaşkalar Maddesi, Cilt. 13

Claude Cahen,Osmanlı’dan Önce Anadolu’da Türkler,İstanbul1979,Çev:Yıldız Moran,

Doç.Dr.Arif Yıldırım, “Trabzon ve Çevresi İle İlgili Dokuz Değişik Hususa Dair Notlar”,Trabzon ve Çevresi Uluslar arası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu,3-5 Mayıs 2001,1.Cilt

 Doç.Dr.Bahaeddin Yediyıldız, “Ordu Kazası Sosyal Tarihi”,Kültür Ve Turizm Bakanlığı Yayınları,1985

Dr. Yusuf Gedikli, Pontus Meselesi, 2002 İstanbul

Heredot Tarihi, Çevr. Perihan Kuturman,- (SOR)     Hürriyet Yayınları, İst., 1973

K. Kökten – N. Özgüç, Samsun Kazıları, Belleten XVII, sayı 32

Köylerimiz, Dahiliye Vekaleti Mahalli İdareler Umum Müdürlüğü, Ankara 1933

Ksenophon,Anabasis,İstanbul 1962,çeviri:Hayrullah Örs

Ksenophon,Anabasis,İstanbul1974,çeviri Tanju Gökçöl

M. Fahrettin Kırzıoğlu, Kars Tarihi, 1. Cilt,

Mehmet Bilgin, Doğu Karadeniz, Trabzon 2000

Mehmet Bilgin, Sürmene 1990, Sürmene Belediyesi Yayını

 Mehmet Dikici,     SOR

Nuray Gök Aksamaz,Kuzey Kafkasya Mitolojisi Nartlardan Beri,İstanbul 2001

Orhan Naci Ak,Rize Tarihi,Rize 2000

 Porf. Dr. Bahaeddin Ogel, Türk Milli Bütünlüğü İçinde Doğu Anadolu

Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 7. Baskı, İst. 1991

Prof. Dr. Mehmet Özsait, İlkçağ Tarihinde Trabzon ve Çevresi, Trabzon Tarihi Sempozyumu    Bildirileri, Trabzon 1998

Prof.Dr.M.Fahrettin Kırzıoğlu,Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar, Ankara 1992

Prof.Dr.Mesut Çapa,Pontus Meselesi,Trabzon 2001

Prof.Dr.Orhan Türkdoğan,Etnik Sosyoloji,İstanbul 1999

Prof.Dr.Zeki Arslantürk-Prof.Mustafa Usta,”Doğu Karadeniz’in Toplumsal Yapısı”, T.C.Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Eğitimi Anabilim Dalı Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi,2002,Sayı:10,sf.64

Şemsettin Sami,Coğrafya,Dersaadet,1877(Osmanlıca olup sadece Of maddesi)

Yuri Siharulidze-Alaxsandre Manvelişvili J.Gogebaşvili-Tsate Batsaşi-İvane Cavahişvili Biçi     Tezelişvili-Mihako Tsereteli Mariam Lortkipanidze,”Trabzon’dan Abhazya’ya Doğu Karadeniz         Halklarının Tarih ve Kültürleri,İstanbul 1998

Muzaffer Arıcı, Her Yönüyle Rize, Ankara 1993

Ord.Prof.Dr.A.Zeki Velidi Togan, ”Oğuz Destanı, Reşidettin Oğuznamesi”, Tercüme ve Tahlil, İstanbul    SOR

 Prof.Dr.M.Fahrettin Kırzıoğlu,Yukarı-Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar,Türk Tarih Kurumu Yayınları,sa.121,Ankara 1992

İslam Ansiklopedisi, Kıpçak maddesi, C.6,sf.713-716

Mehmet Bilgin, Doğu Karadeniz (Tarih,Kültür,İnsan) , Trabzon  2000 

A.Nimet Kurat, Peçenek Tarihi     SOR

 Doç.Dr.Ahmet Gökbel, Kıpçak Türkleri, İstanbul 2000

Prof. Dr. Orhan Türkdoğan, Etnik Sosyoloji, İstanbul 1999

Besim Atalay, Divân-ü Lugati’t Türk Tercümesi, C. I, Ankara 1985

H. Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Ankara 1987

Cemal Anadol, Tarihe Hükmeden Millet Türkler, İstanbul 2. Baskı

G. Nemeth, Peçenek ve Kumanların Dili, Çevr. J. Eckmann, Türk Dili Belleten Dergisi, Sayı: 14-15

Necati Demir, Karadeniz Bölgesindeki Peçenekler, Türk Ocağı Dergisi, Trabzon Türk Ocağı Bülteni, Şubat 2002, sf. 14-19

Şakir Şevket, Trabzon Tarihi, 1294 H., İst.

A.Zeki Togan, Oğuz Destanı, Raşidettin Oğuz namesi, Türcüme ve Tahlili, İst. 1972

Ali Çelik, Trabzon ve Çepniler, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri 1998, Trabzon 2000, sf. 611

Prof. Dr. Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İst. 1969

Prof. Dr. Faruk Sümer, Çepniler, İst.1990

Prof. Michael E. Meeker, Karadeniz Türkleri Irksal ve Kültürel Geçmişlerine Bir Bakış, İst. 1977

Veysel Usta, Anabasis’ten Atatürk’e Seyahatnamelerde Trabzon, Trabzon 1999

Prof. Dr. Faruk Sümer, Oğuzlar, Ankara 1972

 Gorkut Ata, Aşgabat 2001, Türkmenistan Milli Golyazmalar İnstituty

Haşim Albayrak, Of ve Çaykara 1, Ankara 1986

Doç. Dr. Muhammed Beşir Aşan, Bazı Anadolu Türk Beyliklerinin Trabzon ile Olan İlişkileri, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Trabzon 1998, sf. 128-130

Prof. Dr. Rustan Shukurov, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Türkçe Konuşan Bizanslılar, Çevr. Doç. Dr. Kemal Çiçek, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Trabzon 1998, sf. 116

Haşim Karpuz, Rize, Kültür Bakanlığı, 1406, Ankara 1993

Osman Aytekin, Artvin İli ve İlçelerindeki Tarihi Mezarlıklar ve Mezar Taşları Yüzey Araştırması 2000, T.C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü 19. Araştırma Sonuçları Toplantısı, I. Cilt, Ankara 2001, sf. 105-115

Prof. Dr. İlhan Şahin, Osmanlı-Ak koyunlu Nüfus Mücadelesinde Trabzon, Trabzon Tarihi Sempozyumu 1998, Trabzon 2000, İst. 153-157

Dr.Ali Sırtlı,Doğu Karadeniz Türklüğü,Ankara 2002

Mehmet Bilgin-Ömer Yıldırım, “Sürmene” Sürmene 1990

İbrahim Sezgin, “XII.Asırda Of Kazasının Nüfusu” ;Trabzon ve Çevresi Uluslar arası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu,3-5 Mayıs 2001-Trabzon,I.Cilt, sf.153

Mustafa Akdağ,Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası ( Celali İsyanları ), İstanbul 1975

Hanefi Bostan, “XII.Yüzyıl Avarız ve Cizye Defterlerine Göre Of Kazasının Nüfusu ve Etnik Yapısı,(Ankara’da Türk Tarih Kurumu’nda Eylül,20022de 14.Türk Tarih Kongresi’nde Sunulan Bildiri)

Hayri Ertem,Hitit Devletinin İki Eyaleti:Pala-Tum(m)ana,Ankara 1980.

Türk Kültürü,Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü,Sayı 126,Nisan 1973 (Kuzey Doğu Anadolu Sınırlarının Tarihi Sayısı)

H.Reşit Tankut,Güneş-Dil Teorisine Tetkikler,İstanbul 1936

T.B.M.M. Tarih Komisyonu Reisicümhur Umumi Katibi ve Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti Reisi M.Tevfik Bey Başkanlığında),Tarih,İstanbul1931

Şemsettin Günaltay,Tarih I ,Ankara 1941

Prof.Dr.Mehmet Şeker,Anadolu’da Birarada Yaşama Tecrübesi (Türkiye Selçukluları ve Osmanlılarda Müslim-Gayr-i Müslim İlişkileri,Ankara 2002

Dr.Georgios Nakracas,Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni,İstanbul,Şubat  2003