.


                                         
DOĞU KARADENİZ BÖLGESİNİN KISA TARİHÇESİ

      Doğu Karadeniz Bölgesinin tarihçesi bu çalışmadaki etnik unsurlarda yer yer anlatıldı. Fakat genel olarak bölge ile ilgili tarihi bilgileri kısaca aktarmakta yarar vardır.

DOĞU KARADENİZ’İN İLK İNSANLARI

Karadeniz bölgesinin insanlarına ait en eski buluntular Yontma Taş Devri dönemine kadar gider. Bu dönemle ilgili buluntular şunlardır: (1)

1- 1951 yılında Kastamonu’nun Tahta ve Malak köylerinde (Achellen ve Mousterien tipte aletler). Bkz. E. Bostancı, DTCFD V/2, 1952, s. 224 vd.

2- 1960 yılında İ. K. Kökten tarafından Ünye’nin Yüceler Köyü Ceviz Deresi sekilerinde (Achellen tipi el baltası) Bkz. İ. K. Kökten, DTCFD XX/3-4, 1962, sf. 275 vd. Lev. I-II.

3- 1979-1980 yıllarında Trabzon’un kuzeyinde, Bayburt’un 13 km. güney doğusunda, Çoruh Irmağı’nın kollarından biri olan Gez Deresi kıyısındaki Gez Alanı’nda N. Gündüzalp ve ekibi tarafından Achellen tipte el baltası, Levalloisien-Mousterien tipte kazıyıcılar ve yonga aletler bulunmuştur. Bkz. N. Gündüzalp, TTKong. IX, 1981, sf. 49-54, Lev. 7-23, Res. 1-32. Bu son buluntular Trabzon K.T.Ü. Doğa Tarihi Müzesi’nde sergilenmektedir.

Bölgede daha sonraki döneme ait (M.Ö. 100.000 – 40.000 yıllarında tarihlenen Orta Paleolitik safhaya ait aletler Kastamonu Gölköy Enstitüsü yakınında bulunmuştur.) Levalloisien tipte aletler. Bkz. M. Şenyürek, DTCFD II/2, 1944, sf. 349-352

M.Ö. 40.000 – 12/10.000 yılları arasında tarihlenen üst Paleolitik safhaya ait buluntular. İ. K. Kökten tarafından Ünye-Tozkoparan mevkiinde yapılan sondaj çalışmaları sonucunda ele geçmiştir. Aynı yerleşmede Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı buluntuları da görülmüştür.

İ. K. Kökten 1940 yılında Samsun-Tekkeköy’de Fındıcak ve Çınarlık vadilerindeki volkanik karakterli arazide 2 mağara, 30’dan fazla sığınak ve inler tespit eder. T. Özgüç ve N. Özgüç ile birlikte burada “A Mağarası’nda yaptıkları kazıda Mezolitik olduğunu söyledikleri aletler bulmuşlardır. Samsun ve çevresindeki kazı ve araştırmalar ile ilgili olarak bkz. Belleten IX/35, 1945, sf. 361-400, Lev. 63-74; TTKong. III, 1943, sf. 393 vd.

Karadeniz Bölgesi’nde henüz Neolitik olabilecek bir yerleşmeden söz edemiyoruz. Buna karşılık az sayıda da olsa, Kalkolitik Çağ yerleşmelerine ait buluntuları Dündartepe,  Horoztepe, İkiztepe gibi kazılarda Ch.Burney’in Batı ve Orta Karadeniz Bölgesi’nde, U.B. Alkım ve ekibinin Samsun İli’nde, M. Özsait ve ekibinin Amasya, Ordu ve Tokat’taki yüzey araştırmalarında ele geçmiştir.

Bartın’dan Ünye’ye, Ordu’ya kadar olan sahil kesiminde az, iç kesimlerde ise çok sayıda ilk Tunç Çağı yerleşmesi tespit edilmiştir. Buna karşılık dağların bir sur gibi uzandığı Ordu-Giresun-Trabzon-Rize sahil kesimini 1945 yılında sistematik olarak araştıran İ.K.Kökten, tarih öncesi çağlara ait bir iz bulamamıştır. Bkz. İ.K.Kökten, DTCFD III/5, 1945, Sf. 478

M.Ö.3000 yılından sonra Anadolu’nun doğusunda Hurri Devleti bulunmaktaydı. Bugün Trabzon-Rize illeri yerleşim alanlarının Hititler döneminde Hayaşa (daha doğrusu Azzi) ismini taşıdığı bilinmektedir. Buna karşılık Giresun-Rize arasında (sahil kesiminde) M.Ö.2000 yılında yerleşme izlerine rastlanmamıştır (2).

          Doğu Karadeniz’e coğrafi yakınlığı bulunan Kafkaslar ve Kars çevresinde saptanan Neolitik dönem (İ.Ö.8000-5500) yerleşimlerine dayanarak, Artvin ve çevresinin de bu çağla birlikte iskan edildiği düşünülebilir. Ne yazık ki Şavşat-Meşeli ve Yusufeli-Demirköy’de tesadüfi olarak bulunan baltalar hariç, geçmişe ait elimizde arkeolojik bir veri bulunmamaktadır.

Sözü edilen baltalar, İ.Ö.3 binli yıllara tarihlenerek Anadolu’nun bilinen ilk uygarlığı olan Hititlerin ve daha sonra aynı toprakları paylaşan Hurrilerin, Artvin ve çevresine de yerleşmiş olabilecekleri; buradaki zengin maden yataklarını işletmeye açtıkları varsayılmaktadır (3). İ.Ö.2 binli yılların başında, Orta Anadolu bölgesine yerleşen Hititlerle;yörede yaşadıkları varsayılan Hurrileri kendilerine bağımlı kılan Mitannilerin bölgedeki etkinlikleri henüz netlik kazanmamıştır.

Bu duruma göre Doğu Karadeniz Bölgesine Yunan asıllı Kolonizatörler gelmeden binlerce, hatta on binlerce yıl önce insanlar yaşamakta idi. Bu insanlar henüz tarih öncesi devirleri aşmamış Taş Devri,  Maden Devri dönemlerini yaşamakta idi. Bunlara ilim dilinde çeşitli adlar verilmekte olduğundan bu adları açıklamakta yarar vardır:

Mezolitik dönem: Anadolu’da Mezolitik dönem M.Ö.10.000- 9.000 yılları arasıdır. Bu dönem yoğun besin toplama evresinin son dönemidir.

Proto-Neolilitik dönem:Anadolu’da M.Ö.9.000-M.Ö.7.000 yılları arasıdır. Bu dönemde insanlar, besin toplayıcılıktan besin üreticiliğine geçmiştir. Ayrıca bu dönemde neolitik devrin belirtileri ortaya çıkmaya başladı. Neolitik döneme kadar, çiftçilik ve hayvancılık yerleşti.

Neolitik dönem:Anadolu’da M.Ö.7.000-5.600 yılları arasıdır.Bu evrede, madenden yapılmış silah ve aletler, geleneksel taş aletlerin yerlerini almaya başlamıştır.

Anadolu’nun M.Ö.5000’den önceki dönemindeki bitki örtüsüne bakıldığında Anadolu, ormanlarla kaplı idi. Ekilebilir sınırlı alanlar ise, Toros dağlarının kuzey eteklerinde, orta Anadolu platosunun güney kenarında yer alıyordu. Bütün Anadolu ve Ortadoğu’nun daha ormanlık olmasının temel nedeni,o dönemlerde iklimin daha nemli ve yağışlı olmasıdır ( 4 ). Bu da gösteriyor ki Doğu Karadeniz bölgesi henüz ekilebilir alanlar arasında sayılmamakta idi. Bu nedenle çağ öncesi dönemlerde Doğu Karadeniz bölgesi, avcılık ve meyvecilik yaşantısına uygun yer idi.

Kalkolitik dönem ise Anadolu’da M.Ö. 5600-3500 yılları arasında tarihlenir ki Doğu Karadeniz bölgesindeki ilk arkeolojik buluntuların bu dönemi kapsar.

(1) Prof. Dr. Mehmet Özsait, İlkçağ Tarihinde Trabzon ve Çevresi, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Trabzon, 2000, sf. 35 vd.

(1)  Prof. Dr. Mehmet Özsait, İlkçağ Tarihinde Trabzon ve Çevresi, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Trabzon, 1998, sf. 35 vd.

(2)  A.Erzen,Doğu Anadolu ve Urartular,Ankara,1984,sf.16-18

(3)  E.Akurgal,Anadolu Uygarlıkları,İstanbul,1990,C.3, sf.30-48

(4)  Sevgi Aktüre, Anadolu’da Bronz Çağı Kentleri, İstanbul, 1997, sf. 115-116


DOĞU KARADENİZ BÖLGESİNİN KISA TARİHÇESİ - 1 - - 2 - 3 - 4 - 5